Manastir Studenica: kulturni, duhovni i medicinski centar srednjovekovne Srbije

Manastir Studenica, udaljen 60 kilometara od Kraljeva, jedan je od najlepših srpskih ali i svetskih manastira, ne samo zbog prefinjene arhitekture vizantijsko-raške škole već i zbog prelepih predela na kojima se nalazi. Studenicu je Stefan Nemanja gradio smatra se od 1185. do 1196. godine. Od 1986. godine manastir Studenica je pod zaštitom UNESCO-a.

Manastir Studenica, od 1986.godine na listi UNESCO-a.

Studenica, zadužbina velikog župana Stefana Nemanje, utemeljivača srpske države i rodonačelnika moćne vladarske dinastije Nemanjića, pod starateljstvom njegovog sina Save, koji je bio i iguman manastira i prvi srpski arhiepiskop, postaje kulturni, duhovni i medicinski centar srednjovekovne Srbije.

Direktorka Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kraljevo mr Katarina Grujović Brković, etnolog-antropolog, kaže da je Nemanja tražio mesto gde će napraviti svoju zadužbinu, gde će sebi napraviti grobnu crkvu i da je našao pusto mesto u lovištu zverova, kako je Stefan Prvovenčani zapisao u Žitiju svog oca.

Direktorka Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kraljevo, Katarina Grujović Brković

“Ne zna se tačna godina kada je Nemanja počeo da gradi Studenicu, pretpostavlja se da je njena izgradnja završena 1196. godine. To je godina kada je Nemanja napustio presto i kada se zamonašio i postao Sveti Simeon i to je godina kada je on došao i jedno kratko vreme boravio u tada već završenoj Studenici. Dakle, znamo da je 1196. završena izgradnja Studenice, a pretpostavlja se da je po materijalima kojima je građena, po izgledu samog centralnog hrama i zidova i ostataka monaških kelija, koje danas možemo da vidimo, izgradnja trajala nekih 10 do 12 godina, dakle možemo pretpostaviti da je izgradnja počela oko 1185. i da je 1196. završena”, navodi mr Katarina Grujović Brković.

Stefan Nemanja se tada, na državnom saboru odrekao prestola u korist svog srednjeg sina Stefana i zamonašio i dobio ime Simeon. Dve godine po monašenju odlazi u Svetu Goru, gde se 1199. godine i upokojio u manastiru Hilandar, koji je podigao sa Savom. Sveti Sava, na zahtev svoje braće Stefana i Vukana, 1206. godine u Srbiju donosi mošti njihovog oca, Prepodobnog monaha Simeona. Telo je položeno u Bogorodičinu crkvu u već pripremljenu grobnicu.

Nekada se u samom kompleksu manastira nalazilo 14 crkava i paraklisa od kojih su danas sačuvane tri, koje su i bogoslužbeno aktivne i tri sačuvana paraklisa. Centralno mesto kompleksa i na početku izgradnje i do današnjeg dana čini glavna, Bogorodičina crkva.

Kraljeva crkva

“Prvo je sagrađena Bogorodičina crkva ,obezbeđena masivnim zidom i uz obimne zidove su sagrađene najstarije monaške zgrade među kojima posebno mesto zauzima Savina trpezarija koja je obnovljena i očuvana do današnjeg dana i u ostacima su očuvane najstarije monaške kelije. Prvobitni kompleks se razvijao sa severne strane manastirskog kompleksa i u tom delu do danas su sačuvani ostaci manastirskih monaški kelija na kojima su do prošle godine izvođena arheološka istraživanja i rezultati arheoloških istraživanja su potvrdili da su u tom delu najstarije manastirske građevine. U drugim delovima čitavog kompleksa građene su i druge monaške kelije i nešto noviji manastirski konaci koji se nalaze sa južne i jugozapadne strane čitavog kompleksa ali oni potiču iz kasnijeg perioda iz kog potiču i dve crkve koje možemo da vidimo, koje postoje uz Bogorodičinu crkvu. To su Kraljeva crkva i crkva Svetog Nikole, kao i ostaci crkve Svetog Jovana Krstitelja”, priča mr Katarina Grujović Brković.

Od 1206. godine pa do polovine druge decenije 13. veka Sveti Sava boravi u Studenici kao starešina – iguman, u činu arhimandrita. Pod Savinim starateljstvom manastir Studenica je postao  kulturni, duhovni i medicinski centar srednjovekovne Srbije. Sveti Sava je napisao Studenički tipik, u kome je opisao život svog oca Stefana Nemanje – Prepodobnog Simeona. U svojim spisima Sveti Sava ostavio je izvore o duhovnom i monaškom životu u svom vremenu. Početak Studeničkog tipika je Žitije Svetog Simeona, staro književno delo kod Srba.

“Prvi iguman manastira Studenica je bio Sveti Sava koji je napisao Studenički tipik odnosno najstariji zakon, ustav, pravila ponašanja za monaštvo odnosno bratsvo manastira Studenica koji je predstavljao osnov i nekih naših današnjih zakonskih akata. Tu su sakupljane, umnožavane i čuvane vredne crkvene knjige koje su doprinele razvoju prosvetiteljstva, obrazovanja među Srbima. Nešto što je možda manje pozanto, prvi zdravstveni centar odnosno, modernim rečnikom rečeno, prva bolnica u Srbiji osnovana je upravo u manstiru Studenica na početku 13. veka”, ističe mr Katarina Grujović Brković.

Sve prethodno rečeno, doprinelo je da se Studenica sagleda multidisciplinarno i da se stručnjaci iz više oblasti uključe u valorizaciju manastirskog kompleksa. Rezultat tog rada je nominalni dosije za listu svetske kulturne i prirodne baštine i konačno upisivanje Studenice na tu listu 1986. godine.

“Nisam sigurna da li smo dovoljno  svesni šta znači upisati jedno nepokretno kulturno dobro na listu svetske kulturne i prirodne baštine. Studenica na toj listi stoji rame uz rame sa rimskim Koloseumom, atinskim Akropoljom, Astečkim piramidama u  Južnoj Americi, dakle, vrlo su visoki kriterijumi koje jedno kulturno dobro treba da zadovolji da bi dospelo na listu svetske kulturne baštine”, objašnjava mr Katarina Grujović Brković.

Prema rečima naše sagovornice, ono što je opredelilo UNESCO da prihvati nominaciju i upiše Studenicu na listu svetske kulturne i prirodne baštine  je i činjenica da ju je sagradio prvi vladar iz najznačajnije srpske srednjovekovne dinastije Nemanjića, ali i zbog toga što je prilikom osnivanja manastira i izgradnje Bogorodičine crkve ujedinio istok i zapad. Pokazao je da je Srbija na razmeđu istoka i zapada i pokušao je da izbalansira i održi dobre veze i sa istokom, gde se nalazilo veliko i značajno Vizantijsko carstvo ali i sa državama koje su u to vreme postojale u zapadnoj Evropi.

“Veza sa istokom i zapadom pokazana je i na primeru Bogorodičine crkve gde je ujedinjena prostorna organizacija kakvu imaju velike crkve vizantijskog stila i dekorativne elemente romaničkog stila, kakvi su se u to vreme razvijali u zapadnoj Evropi. Na taj način, povezivanjem obeležja istočnog i zapadnog graditeljstva, arhitekture i umetnosti, dobijen je jedan novi arhitektonski stil koji je nazvan Raška arhitektonska škola koji je bio osnov i Nemanjinim potomcima koga su se oni pridržavali u izgradnji svojih zadužbina. Tako da mi imamo i nakon Bogorodičine crkve u Studenici i druge crkve i manastire koji imaju obeležja ovog sada našeg autentičnog raškog arhitektonskog stila. To su sve neke vrednosti Studenice koje nama treba da pokažu koliko je Studenica značajna i koliko je deo našeg nasleđa i deo naše baštine na koju treba da budemo ponosni”, poručila je mr Katarina Grujović Brković.

Staranje o Studenici nastavili su Nemanjini potomci i ostali srpski vladari. Kralj Radoslav, unuk Stefana Nemanje, podigao je oko 1230. godine monumentalnu pripratu ispred Bogorodičinog hrama. Unutar ove priprate se nalazi prva crkva posvećena prepodobnom Simeonu Mirotočivom. Srpski kralj Milutin sagradio je 1314. godine malu crkvu posvećenu Svetim Joakimu i Ani, roditeljima Bogorodice.

Stradanja Studenice

 Kao što je bio veoma težak za narod, period turske vladavine bio je veoma težak i za manastir Studenicu. Turci su najpre  na početku vladavine pretopili olovnu krovnu konstrukciju u municiju. Opljačkana je nakon velikog austrijsko-turskog rata (1683–1699), posle povlačenja austrijske vojske. Najveća stradanja pretrpela je za vreme Prvog srpskog ustanka.

“Turci su spalili manastir. Jedan deo monaha sklonio se u manastir Vraćevšnicu i poneo sa sobom mošti monaha Simona (Stefan Prvovenčani). Mošti su iz Vraćevšnice prenete u manastir Kalenić i konačno vraćene u Studenicu 1839. godine. Joakim Vujić pominje da je  manastir dva puta spaljivan”, navodi se u tekstu na zvaničnom sajtu Eparhije Žičke.

Pored paljenja, manastirska crkva pretrpela je i nestručnu obnovu 1846. godine, kada su slikari preko starih fresaka naneli novi sloj maltera i naslikali nove freske. Sto godina kasnije 1951. godine prilikom restauratorskih radova ovaj sloj je skinut. Tada je otkriven i ktitorski natpis Svetog Save.

Kivot sa moštima Svete Anastasije, majke Svetog Save

Manastirska crkva građena je kao porodična grobnica, odnosno kripta. S desne strane, u naosu nalazi se grobnica sa moštima ktitora i rodonačelnika Nemanjića, Svetog Simeona. Ispred oltarske pregrade, s desne strane, nalazi se kivot sa moštima Svetog Simona (Stefana Prvovenčanog), a sa leve počivaju mošti Svete Anastasije, majke Svetog Save.

Riznica manastira Studenica

U ovoj riznici se nalaze najstariji portreti velikog župana Stefana (kasnije kralja Prvovenčanog) i velikog kneza Vukana. Ova braća Svetog Save i Nemanjin sinovi portretisani su u Studenici 1208/1209. godine. Da bi bili sačuvani, ovi portreti (u fresko tehnici) su premešteni sa ulazne kapije.

Od sačuvanih liturgijskih i drugih crkveno-umetničkih predmeta izdvaja se plaštanica Antonija Heraklejskog, vezena zlatnim i srebrnim nitima, iz 14. veka; pokrov za kivot Svetog Stefana Prvovenčanog, Olivere, kćeri kneza Lazara.

Prsten kralja Stefana Prvovenčanog

“Među predmetima od plemenitih metala najdragoceniji je prsten kralja Stefana Prvovenčanog. Prsten je zlatan, u filigranu, i vizantijski je rad iz perioda 11-12. veka”, ističe se u tekstu na zvaničnom sajtu Eparhije Žičke.

Izvanredno umetničko delo predstavlja i stavroteka iz 1628. godine, od pozlaćenog srebra, ukrašena plavim i srebrnim emajlom. Na njoj su reljefne predstave Hristovog Vaznesenja, okružene simbolima, jevanđelistima, dok su po obodu date scene lova i prikazi studeničkih ktitora Stefana Nemanje i Stefana Prvovenčanog.

Sedamnaestom veku pripada više izloženih predmeta od pozlaćenog srebra, kao ripide, petohlebnica i dve čaše sa scenama iz lova, dok je fino ažurirana gotička kadionica Igumana studeničkog Save nastala 1590/1591. godine.

Iz nekada dragocene studeničke biblioteke sačuvan je veoma mali broj rukopisa, među kojima je najznačajnije četvorojevanđelje iz 15. veka, ukrašeno velikim zaglavljima i prepletenim inicijalima koji su bogato kolorisani. Posebno se ističe bogato ukrašena gramata cara Alekseja Mihailovića (1663. godina), drugog po redu vladara iz slavne dinastije Romanova. Povelje vlaških vojvoda koje svedoče o razgranatim vezama ovog manastira. Od slikarkih radova posebnu pažnju privlači naprsni triptih iz 1750. g. ukrašen sedefnom intarzijom i pozlaćenim filigranskim okovima.

Ovaj medijski sadržaj deo je projekta “Kulturno Kraljevo” koji je finansijski podržan od strane Grada Kraljeva. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu ne izražavaju nužno stavove organa koji je dodelio sredstva.

Zahvaljujemo se na saradnji direktorki Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kraljevo mr Katarini Grujović Brković.

Raški Portal / www.manastirstudenica.rs / Foto: Turistička organizacija Kraljevo

Ostavite komentar

Vaša email adresa neće biti objavljena. Obavezna polja su označena *